काठमाडौँदेखि कराँचीसम्मः प्रदूषणको चपेटामा दक्षिण एशिया

काठमाडौँदेखि कराँचीसम्मः प्रदूषणको चपेटामा दक्षिण एशिया

-डा. बैकुण्ठ ओली, वातावरणविद् तथा पर्यावरणीय वैज्ञानिक
आजको अवस्थामा वायु प्रदूषण दक्षिण एशियाका लागि सबैभन्दा गम्भीर वातावरणीय तथा स्वास्थ्यसम्बन्धी चुनौतीका रूपमा उभिएकोछ, जसको तीव्रता विश्वव्यापी स्तरमै अभूतपूर्व छ। विश्व वायु गुणस्तर प्रतिवेदन २०२४ का अनुसार नेपाल, भारत, पाकिस्तान र बङ्गलादेश सबै विश्वका सर्वाधिक प्रदूषित दश राष्ट्रहरूको सूचिमा समावेश छन्। सूक्ष्म कण पदार्थ (PM₂.₅) को वार्षिक औसत सघनता नेपालमा ४२.८ µg/m³ देखि बङ्गलादेशमा ७८ µg/m³ सम्म पुगेकोछ, जुन विश्व स्वास्थ्य संगठनको ५ µg/m³ को सुरक्षा मापदण्ड भन्दा आठदेखि सोह्र गुणा उच्च हो। दक्षिण एशियामा प्रदूषणलाई प्रायः “सहरी” वा “मौसमी” समस्या भनेर चित्रण गरिए पनि वास्तविकता भने दीर्घकालीन, सर्वव्यापी र सीमा नाघ्ने खालको छ, जसलाई भूगोल, शासन व्यवस्थापन तथा विकासका ढाँचाहरूले निर्धारण गरेकाछन् ।
नेपालको सन्दर्भमा, हिमालयको स्वच्छ छवि विपरीत काठमाडौं उपत्यका गम्भीर प्रदूषणले प्रभावित छ। २०२४ मा नेपाल ४२.८ µg/m³ को औसतसहित विश्व कै सातौँ प्रदूषित देशमा परेको छ। काठमाडौं उपत्यकाले मात्र ४५.१ µg/m³ को औसत दर्ता गरेकोछ, जसमा अप्रिल महिनामा करिब ८७ µg/m³ सम्म पुगेकोछ । उपत्यकाको भाँडा कृति भूगोलका कारण जाडोयाममा वायुमण्डलीय इनभर्सन हुँदा प्रदूषण लामो समयसम्म थुनिन्छ, जसले स्थानीय बासिन्दालाई निरन्तर जोखिममा राख्छ। प्रमुख कारणहरूमा तीव्र सहरीकरण, अनियन्त्रित निर्माण कार्य, सवारी साधनको भीड, फोहरको खुला दहन र इँटा भट्टा पर्दछन्। यद्यपि नेपालका सूचकांक छिमेकी देशहरू भन्दा केही कम छन्, स्वास्थ्यमा पर्ने प्रभाव भने निकै ठूलो छ।
यसलाई सीमित स्वास्थ्य सेवा र उपत्यकाको उच्च जनघनत्वले अझ गम्भीर बनाएको छ । भारत, यसको विपरीत, दक्षिण एसियाको हावाको संकटको विशालता प्रस्तुत गर्दछ। २०२४ मा राष्ट्रिय औसत PM₂.₅५०.६ µg/m³ भएको भारतले विश्वमा ५ औंस्थान ओगटेको थियो, तर क्षेत्रीय भिन्नताले अझ खराब परिस्थितिहरू देखाउँछ । पूर्वोत्तरको बिर्नीहाट सहर विश्वको सबै भन्दा प्रदूषित सहर बन्यो, जहाँ १२८.२ µg/m³ रेकर्ड गरिएको थियो, भने राजधानी दिल्लीमा औसत १०० µg/m³ भन्दा बढी थियो। हरेक जाडोमा, पंजाब र हरियाणामा कृषि बालीको बाँस, औद्योगिक र सवारी साधनबाट उत्सर्जन, दिवालीको पटाखा, र तापमान उल्टो हुने परिस्थितिले इन्डो-गङ्गीय मैदानभरि विषाक्त धुवाँको आवरण उत्पन्न गर्दछ। नोभेम्बर २०२४ मा, दिल्लीको हावा गुणस्तर सूचकांक (AQI) १,५००पार गर्यो, जुन सुरक्षित सीमा भन्दा तीस गुणा बढी स्तर हो। भारतको राष्ट्रिय सफा हावा कार्यक्रम (NCAP) ले सानो प्रगति गरेकोछ —२०२३ देखि २०२४ सम्म औसतमा करिब सात प्रतिशत कमी ल्याएकोछ —तर, ठूलो जनसंख्या, १.४ अर्बभन्दा बढी मानिस, जोखिमपूर्ण अवस्थामा रहने भएकाले साना सुधारले पनि सयौं मिलियन मानिसहरूलाई खतरनाक परिस्थितिमा राख्छ। अनुसन्धानहरूले यसबाहेक, कोलकाता जस्ता सहरहरूमा रासायनिकरूपमा ग्यासहरू जस्तै सल्फरडाइअक्साइड र अमोनियाबाट बन्ने दोस्रो कुप्रदूषकहरूले PM₂.₅को करिब एक-तिहाइ योगदान पुर्‍याउँछन् भन्नेदेखाउँछन्, जसले दृश्य धुलो स्रोत भन्दा परको हस्तक्षेपको आवश्यकतालाई उजागर गर्दछ।

पाकिस्तान दिर्घकालीन प्रदूषण र विनाशकारी घटनात्मक प्रदूषण दुबैबाट पीडित छ। २०२४ मा औसत PM₂.₅स्तर ७३.७ µg/m³ भएको पाकिस्तान विश्वमा ३ औं सबै भन्दा प्रदूषित देश बन्यो। लाहोर र पंजाब प्रान्तका अन्य सहरहरू धुवाँका प्रकोपका लागि कुख्यात भएकाछन् । नोभेम्बर २०२४ मा मुल्तानमा PM₂.₅को मात्रा करिब ९५० µg/m³ पुगेको थियो र हावा गुणस्तर सूचकांक (AQI) २,५०० भन्दा माथि पुगेको थियो, जुन विश्वभर कहिल्यै रेकर्ड गरिएको उच्चस्तरहरूमध्ये एक हो। यस अवधिमा, पंजाबका अस्पतालहरू भर्नाले भरिएका थिए, स्कूलहरू बन्द भए, र अनुमानित १८ लाख मानिसहरूले श्वासप्रश्वास र आँखा सम्बन्धी समस्याहरूको उपचार पाए । यसका कारणहरू भारतसँग मिल्दोजुल्दो छन्—बालीको बाँस जलाउने काम, सवारी साधन उत्सर्जन, उद्योगबाट हुने प्रदूषण—तर, पाकिस्तानको कमजोर अनुगमन प्रणाली, कानुनी कार्यान्वयनमा कमी, र विभाजित नीतिगत प्रतिक्रियाले संकटलाई झन हिरो बनाएको छ। लगातारको पृष्ठ भूमि प्रदूषण र मौसमी उच्च प्रदूषणको संयोजनले जन स्वास्थ्यमा विशेषरूपमा ठूलो भार पुर्‍याउँछ । बंगलादेश, यसैबीच, तीव्रता र लगातार हुने प्रदूषणको समस्यामा छ। 

२०२४ मा औसत PM₂.₅ स्तर ७८ µg/m³ भएको बंगलादेश विश्वमा २ औं सबैभन्दा प्रदूषित देश बन्यो । यसको राजधानी ढाका लगातार विश्वका शीर्ष तीन प्रदूषित शहरहरूमा पर्छ। नेपाल, भारत वा पाकिस्तान भन्दा फरक, जहाँ भूगोल वा मौसमी कृषि जलाउने कामले प्रदूषणको ढाँचा बनाउँछ, बंगलादेशमा वर्षभरि प्रदूषण रहन्छ। कारणहरूमा हजारौं अनियमित इँटाभट्टी, निर्माण धुलो, सवारीसाधन उत्सर्जन, उद्योगजन्य प्रदूषक, र हरियालीको कमी पर्दछन्। स्वास्थ्यमा असर ठूलो छ: अध्ययनले देखाउँछ कि हावाको प्रदूषणले देशमा करिब २० प्रतिशत समय भन्दा पहिलेको मृत्युमा योगदान पुर्‍याउँछ । आर्थिक हिसाबले हावा प्रदूषणले स्वास्थ्य खर्च र उत्पादकत्वको क्षतिका कारण वार्षिक GDP को करिब १७ प्रतिशत घाटा पुर्‍याउँछ। मौसमी राहत नभएकाले ढाकाका बासिन्दाहरू प्रायः दैनिक विषाक्त हावा सास फेर्छन्, जसले ढाकालाई विश्वकै सबैभन्दा खतरनाक शहरहरूमध्ये एक बनाउँछ।
पश्चिमी एशियामा स्वास्थ्यमा पर्ने प्रभावहरू भयावह छन्। वायुप्रदूषण अहिले विश्व व्यापीरूपमा समय पूर्व मृत्युको दोस्रो मुख्य जोखिम कारक बनेकोछ, र यससँग वार्षिक ८ मिलियनभन्दा बढी मृत्युहरू जोडिएका छन्। दक्षिण एसियाले यस बोझको असमान हिस्सा वहन गर्दै आएकोछ। एयर क्वालिटी लाइफ इन्डेक्सले अनुमान गरेको छ कि प्रदूषणले दक्षिण एसियामा औसत जीवन प्रत्याशालाई ५.१ वर्षले घटाउँछ, भारतमा करिब ५.३ वर्ष र बंगलादेशमा करिब ६.८ वर्ष सम्मको ह्रास भएकोछ। केवल भारतमा मात्रै वायु प्रदूषणले वार्षिक ६,७०,००० भन्दा बढी समय पूर्व मृत्युमा योगदान पुर्‍याउँछ भने बंगलादेशमा यसले वार्षिक अनुमानित २,३६,००० मृत्यु निम्त्याउँछ ।


Duduwa Tato hawa Bachau Image
कमजोरस मूहहरू—बालबालिका, वृद्धवृद्धा, र कम आय भएका जनसंख्या—सबै भन्दा बढी प्रभावित हुन्छन्। अध्ययनहरूले देखाएका छन कि WHO मा पदण्डभन्दा आठ गुणा बढी PM₂.₅ स्तरमा बालबालिकाहरूको लामो समय सम्म सम्पर्क हुँदा तिनीहरूको वृद्धि बाधित हुने जोखिम महत्वपूर्ण हुन्छ, जब कि दीर्घकालीन सम्पर्कमा प्रत्येक १० माइक्रो ग्राम/मि³ वृद्धिले टाइप-२ मधुमेहको जोखिम २२ प्रतिशतले बढ्ने एपिडेमियोलोजिकल प्रमाणहरूले देखाएकाछन्। यी स्वास्थ्य भारहरूले पहिलेदेखिनै अत्यधिक दबाबमा रहेका स्वास्थ्य सेवा प्रणालीहरूमा तनाव पुर्‍याउँछन्, कार्य बलको उत्पादकत्व घटाउँछन्, जसले विकासगत उपलब्धिहरूलाई कमजोर बनाउँछ।

अध्ययनले साझा कारणहरू र फरक चुनौतीहरू दुवै देखाउँछन्। नेपालको संकट भौगोलिक स्थितिसँग सम्बन्धित छ, जहाँ प्रदूषकहरू उपत्यकामा फस्छन्; भारतको संकट यसको विशाल जनसंख्या र क्षेत्रसँग सम्बन्धित छ, जहाँ मौसमी प्रदूषणको बढबढले करोडौं मानिसलाई प्रभावित गर्छ; पाकिस्तानमा कहिलेकाहीँ अत्यन्त गम्भीर प्रकोप आउँछ; र बंगलादेशमा निरन्तर दीर्घकालीन सम्पर्कले समस्या सिर्जना गर्छ। तर, यी चारै देशमा मुख्य स्रोतहरू समानछन्: कोइला र बायोमासमा निर्भरता, शहरी यातायातको विस्तार, औद्योगिक गतिविधि, ईंटभट्टा, कृषिजले र भएको प्रदूषण, र वातावरणीय मापदण्डको कमजोर कार्यान्वयन । मौसमीय र भौगोलिक कारकहरूले यी संरचनात्मक कारणहरूलाई थप बलियो बनाउँछन्, जसले दीर्घकालीन प्रदूषण र मौसमी चरम स्थितिहरूको दुष्चक्र सिर्जना गर्छ। आर्थिक दृष्टिले पनि स्थिति गम्भीर छ ।
वर्ल्डबैंकको “Striving for Clean Air” रिपोर्टले देखाएकोछ कि यदि दक्षिण एसियामा हावाको औसत प्रदूषणलाई WHO को ३० µg/m³ अन्तरिम लक्ष्य सम्मघटाइयो भने २०३० सम्म ४०% हावा प्रदूषण कम गर्न सकिन्छ र यसको वार्षिक लागत क्षेत्रीय GDP को मात्र ०.११% हुनेछ । स्वास्थ्य, उत्पादनशीलता र मृत्यु घटाउने फाइदा लागत भन्दा धेरै बढी हुनेछ।महत्त्वपूर्ण कुरा, हावा प्रदूषण सीमा हेर्दैन; त्यसैले केवल देशगत नीति पर्याप्त छैन। क्षेत्रीय समन्वय, जस्तै एकीकृत निगरानी, कृषि सुधार, कडा उत्सर्जन नियन्त्रण, र छिटो स्वच्छ ऊर्जा अपनाउने उपायहरूले मात्र प्रभावकारी समाधान दिनसक्छ।
काठमाडौँ उपत्यकादेखि कराची र ढाकासम्म, दक्षिण एसिया अझै प्रदूषित हावाको केन्द्र हो। नेपाल, भारत, पाकिस्तान र बङ्गलादेशमा PM₂.₅ स्तर अत्यधिक छ, कारणहरू समान छन्र असर पनि साझाछ। धुवाँले सीमा चिन्दैन र समाधानले पनि चिन्नु हुँदैन। सरकारहरूले छिटो, सहयोगात्मक र क्षेत्रीय उपाय नअपनाए दक्षिण एसियाले आर्थिक वृद्धिलाई स्वच्छ हावा र मानवजीवनको मूल्य चुकाएर मात्र हासिल गर्नुपर्ने जोखिममा पर्छ।